Pijany wójt nakłamał policji

Przedwojenne archiwa odsłaniają codzienność naszych przodków. Była odległa od ideału, podobnie jako oni sami i podobnie jak my. Niejednokrotnie dokumenty z tamtego czasu budzą rozbawienie, jak przywołany poniżej raport policyjny dotyczący wypadków z 19 stycznia 1928 roku czyli bardzo krótko po tym jak zakończyła się I wojna i powstania śląskie, co w jakiś sposób tłumaczy luźny stosunek do norm i dosyć swobodne obyczaje niektórych urzędników…

Rzecz dotyczy naczelnika gminy Łańce (wsie miały wtedy status gmin), znajdującej się wtedy w powiecie rybnickim. Włodarz musiał należeć do tych z rodzaju trudnych, bo dwa lata wcześniej mieszkańcy miejscowości wystosowali pismo do rybnickiego starostwa o pozbawienie go funkcji. Pod petycją podpisało się sporo ludzi, włączając krewnych urzędnika. Raport policyjny, pisany specyficzną polszczyzną z naszymi lokalnymi naleciałościami, może budzić rozbawienie, które jednak mija, kiedy zadać sobie pytanie, co się działo z jego autorami i bohaterami później.

Rybnik 25 stycznia 1928.

Do Prokuratury przy Izbie Karnej w Rybniku.

Sprawa Wincentego Mandery, z Łańców, rzekomo obrabowanego

Dnia 19.1.1928 o godzinie 7-mej zawiadomiono telefonicznie posterunek policji w Brzeziu, że dnia 18.1.1928 roku między godziną 20 a 21 na drodze polnej między Rzuchowem a Łańcami napadnięty i obrabowany został Mandera Wincenty naczelnik gminy z Łańców, któremu zrabowano: 1 pieczęć gminną z godłem gminnem ryba, około 88 złotych i spis ubogich gminy Łańce. Na powyższe zgłoszenie udali się bezwłocznie posterunkowy Rydygiel i Ziora z posterunku Brzezie do Mandery, który podał, że gdy w powyższym czasie powracał z Rzuchowa do Łańców drogą polną został uderzony przez jednego mężczyznę laską z tyłu głowy, wskutek czego się obalił na twarz, zaś sprawca bez słowa sięgnął do lewej kieszeni piersiowej marynarki i zabrał mu stamtąd powyżej wymienione rzeczy, poczem zbiegł w stronę Rzuchowa. Na zapytanie, czy wie, kto go napadł i obrabował, podał z całą dokładnością, jako sprawcę parobka Piłę Emila z Rzuchowa, którego on osobiście zna. Parę godzin później pytany przez przybędącego w międzyczasie na miejsce wywiadowcę Jędreckiego, oświadczył również i temu z całą stanowczością, że obrabował go Piła Emil, gdyż go rozpoznał. Wywiadowca Jędrecki zwrócił uwagę Manderze na skutki fałszywego obwinienia, lecz Mandera w dalszym ciągu twierdził, że Piła go napadł i obrabował, co może pod przysięga potwierdzić. Ponieważ powyższe twierdzenie czynił Mandera w zupełnie trzeźwym stanie wobec więcej osób z taką stanowczością, a będąc pokaleczonym na głowie, nabrano przekonania, iż faktycznie został pobity i obrabowany przez parobka Piłę, którego na podstawie powyższych twierdzeń z dnia 19.1.1928 roku przytrzymano i sprawdzono na posterunku policyjnym w Brzeziu.

Piła badany przez dłuższy czas został zaznajomiony z tem, że jest rozpoznany jako sprawca pobicia i obrabowania Mandery, na co jednak Piła do winy się nie przyznał, wobec czego został tego dnia sprowadzony do Łańców i przedstawiony Manderze, ażeby ten w obecności Piły swoje poprzednie stwierdzenia powtórzył. Podczas tej konfrontacji zmienił naraz Mandera swoje poprzednie twierdzenia, podając, że bojąc się Boga nie jest w stanie pod przysięga potwierdzić, że Piła go obrabował. Ponieważ Piła przy konfrontacji nie został rozpoznany, zwolniono tegoż po stwierdzeniu alibi.

Podczas dalszych dochodzeń prowadzonych przez wywiadowcę Sniegonia stwierdzono następujący faktyczny stan rzeczy. Krytycznego dnia, tj. 18.1.1928 roku był Mandera w Rybniku, gdzie otrzymał w starostwie w Wydziale Dobroczynności 115 złotych dla najbiedniejszych gminy Łańców. Z kwoty tej wypłacił zaraz będącemu w Rybniku Kurowi 15 złotych poczem po spożyciu trunków alkoholicznych w restauracji Wagnera i Wieczorka odjechał z Rybnika o godzinie 15-tej do Rydułtów, gdzie znowu w restauracjach na dworcu u Ochrzala pił trunki alkoholiczne, poczem około 20-tej razem z naczelnikiem okręgu z Kornowaca, Niestrojem, pojechał samochodem do Rzuchowa, gdzie wstąpił do gospody Żymełki. W gospodzie Żymełki w tem czasie znajdował się Syrek (karta 13), Piła (karta 20), Żymełkowa (karta 6) i Chmielorz (karta 15), wobec których napił się Mandera wódki, płacąc banknotą 50 złotową , poczem kazała Żymełkowa go przez Piłę z powodu zbyt pijanego stanu z gospody wyprowadzić na szosę, co też Piła uczynił.

Po wyprowadzeniu Mandery powrócił Piła do gospody i oświadczył tam znajdującym się gościom, że Mandera kazał, by go odprowadził aż do domu, czego jednak nie uczynił (…) Mandera opuszczając gospodę Żymełki był już w zupełnie pijanym stanie tak, że taczał się kilka razy, przewrócił na równej drodze a obok dworu w Rzuchowie został już leżeć, nie mogąc wstać o własnych siłach, wskutek czego przechodzący w tem miejscu do Pstrążnej Styrnol i Żymełka ( karta 7,8) pomogli mu wstać, co widział także przejeżdżający rowerem z Łańców do pracy Chroboczek Mikołaj (karta9). Za jadącym Chroboczkiem, który widział taczającego się i przewracającego Manderę jechali z Łańców do Rzuchowa w różnych odstępach od 3 do 20 minut górnicy z pracy (karta 10,11), lecz mimo że każdy miał rower dobrze oświetlony, nikt już za Chroboczkiem nie widział na drodze Mandery, co wskazuje na to, że Mandera musiał w tem czasie leżeć w przydrożnym rowie.

Podczas dochodzeń przeprowadzono szczegółowy wywiad i badano wszystkie podejrzane osoby, zamieszkujące w okolicy, lecz wszystko to nie przyczyniło się do stwierdzenia, czy faktycznie Mandera został uderzony laską w głowę i obrabowany, gdyż sprawca nie miał potrzeby bić najpierw Mandery po głowie, gdyż Mandera wskutek pijanego stanu nie był w stanie stawić opór przy ewentualnym zabieraniu mu pieniędzy.

Mandera nie jest w stanie zapodać sposobu obrabowania go, gdyż nawet nie wiedział, że upadł kilka razy na drodze wskutek pijanego stanu, ani też nie wiedział o tem, że przed rzekomem miejscem jego napadnięcia podnosili go leżącego z ziemi jego znajomi, jak Styrnol, Żymełka i Piła ( katra 7,8,20).

Z powyższego stanu rzeczy wynika, że Mandera zaginione jemu rzeczy mógł zgubić podczas częstego upadania na ziemię, przyczem sobie także głowę potłukł. Na co wskazują także nastepujące okoliczności:

1. Drogą tą, gdzie rzekomo został Mandera napadnięty, przejeżdżało w tem czasie kilka rowerzystów z oświetlonymi rowerami, a nikt nie zauważył żadnej osoby podejrzanej ani też Mandery na tej drodze.

2. Około 200 metrów od miejsca czynu przechodziła w tem czasie patrol policyjna, która również nic podejrzanego nie zauważyła.

3. Mandera wysłał na drugi dzień dzieci po wypadku swego szwagra Kubka (karta 14) i swoje dzieci szukać zaginionych rzeczy na drogę, którą poprzedniego wieczora szedł do domu (nie był jeszcze pewny, czy rzeczy zgubił, czy został obrabowany).

4. Mandera nie uwiadomił tego samego dnia posterunku w Pstrążnej, który jest oddalony od gminy Łańców około 2 km.

Zaginione rzeczy mógł ktoś z przechodniów znaleźć, będzie się jednak obawiał z nimi zgłosić, ażeby nie zostać posądzonym o rabunek jak Piła Emil.

Za zaginionemi rzeczami rozpisano inwigilację a w razie osiągnięcia jakiegoś wyniku pozytywnego zostanie dodatkowo tamtejsza prokuratura uwiadomiona.

Spisał aspirant Ferfecki Rybnik 27 stycznia 1928 Powiatowa Komenda Policji Województwa Śląskiego.

Emil Piela widnieje w spisie powstańców śląskich. Brał udział w III powstaniu. Służył wtedy w Rybnickim Pułku Piechoty.

Jednym z dzieci Wincentego Mandery, które szukało zguby ojca, był syn, również Wincenty. Urodził się w 1915 roku i w czasie wojny został wcielony do Wehrmachtu. Zaginął na Wschodzie w 1944 roku.

Urzędnik Niestrój nosił imię Paweł. W pierwszych dniach września wskutek donosu aresztowano go wraz z żoną i dotkliwie pobito na posterunku w Brzeziu, po czym przekazano w ręce gestapo w Raciborzu i zesłano do KL Buchenwald. Dzięki interwencji znajomych z Grabówki urzędnika zwolniono z obozu ale zmarł wskutek wycieńczenia po roku, podobnie jak jego żona.

Posterunkowy Rydygiel nosił imię Wilhelm. Urodził się w Czernicy w 1891 roku jako syn Matjasa i Julianny z domu Newy. Pracował na posterunku w Brzeziu od początku jego istnienia. W 1939 roku awansował na stanowisko komendanta placówki w Czerwionce. Aresztowany podczas ewakuacji na Wschód przez Sowietów, został rozstrzelany w Miednoje przez NKWD.

W ten sam sposób zginęli dwaj inni policjanci wspomniani w raporcie.

Wywiadowca Jędrecki nosił imię Piotr i był sławą wśród śląskiej policji, ponieważ wytropił jednego z największych przestępców, Józefa Ziemskiego, przyjaciela Franciszka Siwca z Chwałowic, którego powieszono na dziedzińcu rybnickiego sądu za zabójstwo policjanta.

W Miednoje zginął również policjant Karol Śniegoń. Lost innych postaci ciągle są do ustalenia.